روشهای تحقیق و پژوهش در جامعه شناسی و مشكلات آن
بطور کلی در مطالعات اجتماعی از دو روش استفاده میشود که اصطلاحاً یکی را ژرفانگر یا ژرفائی و دیگری راپهنانگر یا پهنایی مینامند.
روش ژرفائی خاص مطالعات مردم شناسی است و روش پهنائی یا پهنانگر را در مطالعات جامعه شناسی بکار میبرند .هر یک از این دو روش دارای تکنیک ها یا فنونی خاص هستند. روشهای مذکور را میتوان به دو دسته تقسیم نمود:
* روش میدانی:
منظور از مطالعات میدانی تحقیقاتی است که موضوع مورد مطالعه در اختیار محقق قرار داشته باشد و یا به عبارت دیگر محقق را بدان دسترسی باشد بعنوان مثال وقتی محقق هدفش مطالعه در زندگی کشاورزان ساکن یک روستا و یا قشری از جامعه و یا گروهی از کارگران یک موسسه تولیدی و یا مردم عشایری باشد مطالعه, از نوع مطالعه میدانی است و اطلاق اصطلاح میدانی به مفهوم ارتباط مستقیم و رویاروی محقق با پدیده های مورد مطالعه است.
* روش کتابخانه ای:
منظور از مطالعات کتابخانهای مطالعاتی است که موضوعات مورد مطالعه در اختیار و دسترس محقق قرار نداشته و غالباً مربوط به گذشتهای دور یا نزدیک میگردد. به همین دلیل غالباً اصطلاح مطالعات کتابخانهای را مترادف با مطالعات تاریخی بکار میبرند.
بعنوان مثال تحقیق در زمینه طبقات اجتماعی یا سلسله مراتب اجتماعی عصر صفویه و یا تحقیق درباره سهم اقشار مختلف اجتماعی در انقلاب مشروطیت ایران را در ردیف مطالعات کتابخانهای محسوب مینمائیم. در این روش منابع اصلی مورد استفاده, کتب و مدارک منثور و منظومی است که از آن دورهها بجای مانده است.
برای شناخت جامعه کسی که خود در اين علم صاحب نظر باشد و بينشهای متفاوت را در مورد جامعه شناسی خوب بداند بايد در هر گروه و يا جامعه يی که ميخواهد تحقيق کند شرکت فعال داشته و با آن ها زندگی کند يا تماس مستقيم و متوالی داشته باشد در غير اين صورت تحقيق و پژوهش او ارزش علمی نخواهد داشت چون مشاهده و بررسی و به دنبالش آزمايش و تجربه صحيحترين راه نزديک شدن به حقيقت علمي است. بنابراين روش تحقيق در علوم اجتماعی و علوم طبيعی تقريباً مشابه است با اين تفاوت که موضوع مطالعه آن ها فرق ميکند. چگونگی عوامل مورد مطالعه دانشمندان علوم اجتماعی مسايلی ايجاد ميکند که دانشمندان علوم طبيعی نيز با آن ها مواجه هستند اگر چه دانشمندان علوم اجتماعی تفکر و دقت خود را در مشاهده تمام جنبه های رفتار انسانی محدود ميکنند ولی نميتوانند ادعا کنند هميشه موفق ميشوند چون انسان موجود متفکر و متغيريست، مثلاً، زندگی زناشويی يک امر خصوصي است و بسياری از مردم به آشکارکردن و بيان مسايل آن و يا ساير مسايلی که آن ها را شرمگين و پريشان ميکند، تمايلی ندارند. حتی اگر محققی فکر کند به پرسشنامه او صادقانه جواب ميدهند، اشتباه ميکند. انسان استعداد شگرفی در گول زدن خود و ديگران دارد. به همين دليل تحقيق در مورد انسان کارِ آسانی نيست. در اجتماع، جامعه شناس تنها ميتواند آزمايشهای خود را روی انسان به طور محدود و با اجازه خود او انجام دهد. استفاده از دوربينها و لوازم ضبط صوت بدون اطلاع يا رضايت مردمی که مورد مطالعه قرار ميگيرند ممکن است به تهاجم آن ها منجر شود. به همين دليل اخيراً جامعه شناسان سعی ميکنند با رعايت قوانين اخلاقی مردم را بدون اطلاع و اجازه قبلی مورد مطالعه قرار ندهند.
در هر حال با در نظر گرفتن موازين اخلاقی وقتی مردم بدانند مورد مطالعه اند احتمالاً مانند مواقع عادی رفتار نميکنند. برای نمونه وقتی جامعه شناسی ميخواست در اتاق هيئت منصفه ضبط صوت را نصب کند تا از چگونگی تصميم ها مطلع گردد دادگاه اين كار را منع کرد.
دانشمند اجتماعی مخلوقهای مانند خود را مطالعه ميکند بنابراين ممکن است طرز تلقی خود را در تحقيقش اثر داده و تا حدودی پيشداوری کند. به همين دليل در عصر حاضر دانشمندان علوم اجتماعی اغلب تحقيقهای خود را به صورت گروهی انجام ميدهند تا پيشداوری فرد در تحقيق کمتر اثر کند و چون تحقيق گروهيست پس نتيجه صحيحتر و قطعيتر خواهد بود.
چگونه يک جامعه شناس کارِ خود را شروع ميکند
اين عقيده که يک دانشمند کار خود را با مشاهده حقايق شروع ميکند با قدری تأمل نشان خواهد داد که اين امر امکان ناپذير است. کدام حقايق؟ ميليونها حقيقت در جهان وجود دارد که هرگز کسی نميتواند تمام آن ها را مورد مطالعه قرار دهد. اولين کاری که يک دانشمند بايد انجام دهد اين است که در مورد آنچه ميخواهد مطالعه کند تصميم بگيرد و خود را به موضوع تحقيق محدود کند. يک جامعه شناس معمولاً نبايد تمايلی در پی بردن به علت از بين رفتن ستارگان داشته باشد. او علاقه مند است به مطالعه نوعی از رفتارهای اجتماعی انسان بپردازد. به احتمال زياد مايل خواهد بود که تنها در زمينه محدودی از رفتار انسانی به پژوهش بپردازد. زيرا کمتر افرادی هستند که ميتوانند تمام جنبه های رفتار انسانی را مطالعه کنند.
جامعه شناسان مانند ساير دانشمندان از اين امر مطلع اند. عده يی از جامعه شناسان شايسته گی آن را دارند که در بيش از يک رشته از علوم انسانی و اجتماعی به مطالعه بپردازند. يک جامعه شناس ممکن است خود را يک روانشناس اجتماعی يا يک متخصص در روابط گروههای اجتماعی و يا يک جامعه شناس روستايی فرض کند و يا ممکن است هرگز در زمينه جامعه شناسی صنعتی يا روستايی کار نکند بلکه در زمينه ديگری از شاخه های جامعه شناسی به تحقيق بپردازد. تخصص، ميزان کارآيی يک جامعه شناس را افزايش ميدهد ولی باعث محدودشدنِ ديد او هم خواهد شد.
فنون پژوهش در زمينه جامعه شناسی
فنون پژوهشی که جامعه شناسان به کار ميبرند معمولاً متفاوت و تا حدی پيچيده است. با اين حال در مواقع ضروری اغلب فنون رياضی و آماری مشکل و پيچيده به کار برده ميشوند.
پژوهنده ممکن است اطلاعات خود را به وسيله پرسشنامه يا مصاحبه جمع آوری کند. پرسشنامه ها ميتوانند برای پی بردن به طرز تلقی و محرکهای ناخودآگاه افراد از طريق آزمونهای (برون افکن) برای شناخت عکس العملها به کار برده شوند. مصاحبه ها ممکن است کوتاه باشد و جزيِی و يا امکان دارد بلند باشد و عمقی.
گاهی جامعه شناسان تنها به تجزيه و تحليل محتوای پرسشنامه و مصاحبه ميپردازند. يعنی آن ها فقط به شمارش تعداد کلمه ها و بررسی نظريه ها يا رفتارهای قالبی يا طرز تلقيهايی که در يک زمينه معين ظاهر ميشوند، ميپردازند. اين روش بيشتر برای تجزيه و تحليل اثرهای ناشی از وسايل ارتباطهای جمعی (روزنامه ها، تلويزيون، برنامه های راديو و مجله ها) به کار ميرود. هم چنين ممکن است برای تجزيه و تحليل افسانه ها، شعرها يا کتابهای درسی مدارس به کار برده ميشوند ولی اين روش به تنهايی ارزش علمی ندارد. بهترين روش تحقيق عينی از طريق ارتباط مستقيم با افراد است. يک روش تحقيق عمده ديگر در جامعه شناسی (تجزيه و تحليل تاريخی) است. جامعه شناسی برای تأييد درستی تئوري خود به مورخ مراجعه ميکند. مطالعه های تطبيقی گروههای بزرگ مانند اتحاديه ها يا ملتها بر اساس روشهای جديد تحقيق به خوبی صورت ميگيرد. گاهی وقتها جامعه شناسان گروههايی را به آزمايشگاهی برده و آزمايشهايی تحت کنترل خود روی آن ها انجام ميدهند ولی هيچ کس مطمين نيست که گروههای آزمايشگاهی نماينده تمام گروههای اجتماعی خارج از آزمايشگاه باشند که روش تحقيق راه حل اين مشکل را هم ارائه داده است.
تا آن جا که ممکن باشد جامعه شناسان ترجيح ميدهند به مطالعه پيرامون گروههای اجتماعی خارج از آزمايشگاه مانند دسته هايی از پسران ورزشکار و يا ستيزه جو يا افراد يک اتحاديه محلی، کارگران يک کارخانه يا کلاس مدرسه دولتی بپردازند و رفتار آن ها را آن طور که هست مورد مطالعه قرار دهند.
گاهی وقتها يک جامعه شناس يادداشتهای دقيقی را از آنچه که در گروه خود اتفاق می اُفتد و امکان دارد که بعداً آن ها را مطالعه کند تهيه ميکند. چون جامعه شناسی بايد هدفها و ارزشهای گروهی را که به آن تعلق دارد تفکيک کند امکان دارد که در تجزيه و تحليل به نتايجی برسد که اصلاً دارای وجود خارجی نباشد به عبارت ديگر چون او فقط دسترسی به احساسهای اعضای گروه دارد ممکن است بيگانگان در پی بردن به آن ها دچار اشکالهايی گردند. مطالعه پاره يی از گروهها مانند دسته هايی از تبهکاران اغلب مشکل است زيرا فعاليتهای آن ها به طور محرمانه صورت ميگيرد. بعضی مواقع پژوهندگان برای آنچه که در گروه اتفاق می افتد به عضويت يک گروه درآمده اند. برای نمونه جامعه شناسان به درون زندانها رفته و به تبهکار بودن تظاهر ميکرده اند. اين فنِ مطالعه گروهها را مشاهده مشترک و عينی مينامند.
روشهای مستند تحقيق در جامعه شناسی
اگر آينده نگری هدف علم باشد، جای تعجب نيست که مطالعات مبنی بر آينده نگری يکی از علايق بزرگ جامعه شناسان باشد. وقتی که « شورای پژوهش علوم اجتماعی» ارزيابی جامعی از مطالعات مبنی بر آينده نگری را انجام داد؛ مطالعه يی توسط « بورگس » تحت عنوان « پيش بينی موفقيت يا شکست در ازدواج » که بالاترين ميزان قدرت پيشگويی درست را دارا بود، صورت پذيرفت. « بورگس » برای پی بردن به ميزان خوشبختی افرادی که تحت مطالعه بودند پرسشنامه يی را به کاربُرد و سپس به راههای متعددی پاسخهای داده شده را برای تعيين درستی وضعيت آن ها آزمايش کرد. سپس توانست قسمتهايی از پرسشنامه را که پيشگويی شکست يا موفقيت در زندگی زناشويی را نشان ميداد جدا کند. قسمتهايی که خوب پيشگويی شده بود اساس يک تست طبقه بندی شده را تشکيل ميداد. مثلاً تمايل شديد به همسری- حدود سن در هنگام ازدواج- رضايت والدين و ساير فعاليتهای گروهی و طرز تلقی نسبت به جنس مخالف و عواملی که به طور غيرمستقيم در خوشبختی زندگی زناشويی مؤثر ميباشند. تکوين سريع آزمون غيرمستقيم دارای ارزش علمی زيادي است، آزمونهايی که در زناشويی توسط مشاوران ازدواج، مددکاران اجتماعی و سايران به عنوان زمينه يی برای راهنمايی مراجعان و کمکی در تشخيص علت مشکلهای زناشويی به کار ميروند.
روش غيرمستقيمی که « بورگس » ابداع کرد به مرور گسترش يافته و در ساير رشته ها هم به کار برده ميشوند.
در جنگ جهانی دوم برای ارتش آزمونی جهت روشن شدن علل بيماريهای روانی و عصبی تهيه شد. آزمونهايی نيز وجود دارند که موفقيت يا شکست انجام تعهدها را پيشگويی ميکنند. هم چنين خلافکاری يا حالتهای عصبی بين مردم نيز ميتوانند پيشبينی شوند.
ويژگي هاي تحقيقات اجتماعي
به احاظ اينكه علوم اجتماعي داراي خصوصيات خاص خود مي باشد بنابراين تحقيقات اجتماعي نيز داراي خصوصيات ويژه اي است. مي توان از جمله ويژگي هاي عمومي تحقيقات اجتماعي به موارد زير اشاره كرد:
اول اينكه همه تحقيقات اجتماعي به دنبال نظم و ترتيب و كشف رابطه بين پديده هاي اجتماعي مي باشند، از طريق پي بردن به نظم و ترتيب است كه محقق موفق به درك پديده هاي اجتماعي و علل آن مي شود. به عنوان مثال، در تحقيقات پيمايشي محقق از تعداد زيادي پاسخگو استفاده مي كند تا نظم و ترتيب روابط بين عوامل مختلف را تعيين كند و با كمك آن پي به ماهيت پديده مورد مطالعه مي برد. همچنين در تحقيقات آزمايشي نيز از تكنيك تكرار و بررسي پاسخ ها، رفتار و عملكرد مشترك افراد استفاده مي شود.
يكي از بارزترين خصوصيات تحقيقات اجتماعي، بررسي و مطالعه واحدهاي اجتماعي و افرادي است كه معرف تعداد زيادي از افراد و واحدهاي اجتماعي باشد. هدف محقق از اين كار، افزايش قابليت تعميم نتايج تحقيق خود به تعداد بيشتري از افراد جامعه مي باشد. تعيين حجم نمونه و روش انتخاب نمونه ها (نمونه گيري) به منظور تعميم نتايج تحقيق، يكي از مباحث اصلي و پيچيده تحقيقات علوم اجتماعي را نيز تشكيل مي دهد. نمونه بارز آن در تحقيقات نظرسنجي و زمينه يابي ها صورت مي گيرد كه در آن محقق از طريق بررسي تعداد معدودي از افراد جامعه (كه اصطلاحاً نمونه يا مورد ناميده مي شود) نتايج حاصل از تحقيق را به كل جامعه (كه اصطلاحاً جامعه آماري تحقيق ناميده مي شود) تعميم مي دهد. در آزمايش ها نيز فرض بر اين است كه واكنش افراد مودر مطالعه معرف رفتارهاي عام است و يا انتصاب تصادفي افراد گروه آزمايش و كنترل، اثرات اجتماعي خصوصيات فردي و منحصر به فرد در نتايج آزمايش به حداقل مي رسد. مفهوم سازي يا استفاده از مفاهيم موجود يكي از ويژگي هاي عمومي تحقيقات اجتماعي مي باشد. مفاهيم، برقراري ارتباط را بين افراد و همچنين مبحث تحقيق و مدلسازي را امكان ژذير مي سازند. مفاهيم ابزاري جهت دريافتن و شناخت اشياء و پيشامدها، انديشه ها، درك و گفت و گوها مي باشند. محقق در فرآيند تحقيق به منظور سنجش و بررسي دقيق يك مفهوم اقدام به تعريف عملياتي آن مي كند. از طرفي گاهي اوقات نيز با ايده ها، رفتارها، اشياء، پيشامدها و ... جديدي روبرو مي شود كه تاكنون براي آن عنواني انتخاب نشده است بنابراين در چنين مواقعي محقق با توجه به شواهد و نتايج، اقدام به مفهوم سازي مي كند. به عنوان مثال، دوركيم براي بررسي مفهوم مصطلح خودكشي، به تعريف دقيق آن پرداخت كانتز اثر ترفيع زنان به پست هاي حاشيه اي مديريت را با مفهوم سمبول گرايي تبيين كرد.
يكي از عناصر اصلي تحقيق اجتماعي، متغير، اصطلاحي است كه از قبل براي تعريف چيزي كه تغيير مي كند به كار مي رود. متغير عبارت است از از ويژگي مورد مشاهده. تا سال هاي اخير اصطلاح متغير اساساً در زمينه هاي كمّي به كار گرفته مي شد و اصطلاح صفت براي كيفيت هايي كه در موقعيت تحت مشاده حاضر يا غايب بودند به كار مي رفت. اما امروزه اصطلاح متغير به طور روزافزون براي هر دو حالت به كار مي رود. به عبارت ديگر تمام تحقيقات اجتماعي، از متغيرهاي كيفي (داراي مقياس نسبتي و فاصله اي) و تحقيقات ميداني (قوم شناسي، انسان شناسي و ...) بيشتر از متغيرهاي كيفي (داراي مقياس اسمي و ترتيبي) بهره مي برند.
يكي ديگر از ويژگي هاي عمومي تحقيقات اجتماعي اين است كه تمام اين پژوهش ها داراي واحدهاي مشخص و تعريف شده هستند. در اكثر تحقيقات، موردهاي تحقيق در هر صورت تا پايان تحقيق ثابت است و نبايد تغيير كند. به عنوان مثال، مردم شناسي كه به بررسي آداب و رسوم قبيله اي خاص مي پردازد. افراد مورد تحقيق او تا پايان تحقيق، اعضاي قبيله مودر نظر خواهد بود و اقتصادداني كه به بررسي بهره وري نيروي كار كارخانه مي پردازد، افراد مورد مطالعه، همگي در استخدام كارخانه مي باشند.
تاثير جامعه شناسي
پژوهش جامعه شناختي كمتر ممكن است فقط مورد علاقه اجتماع روشنفكرانه جامعه شناسان باشد. نتايج آن را بسياري افراد ديگر در جامعه مي خوانند يا به شيوه هاي ديگر منتشر مي شود. اين واقعيت داراي مفاهيم ضمني فراگيري است. جامعه شناسي فقط چيزي درباره مطالعه جوامع امروزين نيست؛ بلكه خود به صورت جزء مهمي در زندگي مستمر آن جوامع درآمده است.
به عنوان مثال مسئله ازدواج و طلاق را درنظر بگيريم يعني ماهيت دگرگونيهايي كه در ازدواج، طلاق و خانواده جريان دارد. در نتيجه « آگاهي تدريجي » از تحقيقات، كمتر كسي كه در يك جامعه امروزي زندگي مي كند ممكن است از اين مسائل اطلاع نداشته باشد. انديشه و رفتارها به شيوه هايي پيچيده و ظريف از دانش جامعه شناختي تأثير مي پذيرد و بدين ترتيب حوزه پژوهش جامعه شناختي را از نو شكل مي دهد. يك شيوه توصيف اين پديده اين است كه بگوييم جامعه شناسي در رابطه اي بازتابي با انسانهايي قرار مي گيرد كه رفتارشان مورد مطالعه واقع مي شود. اصطلاح « بازتابي » تبادل ميان پژوهش جامعه شناختي و رفتار انساني را توصيف مي كند. ما نبايد تعجب كنيم كه نتايج تحقيقات جامعه شناختي در حالي كه گاهي با اعتقادات مبتي بر ادراك معمولي ما در تناقض است غالباً همبستگي كاملاً نزديك با باورهاي معمول دارد. دليل آن صرفاً اين نيست كه جامعه شناسي به نتايجي مي رسد كه ما قبلاً مي دانستيم؛ بلكه در واقع اين است كه پژوهش جامعه شناختي به طور دايم بر آنچه كه در عمل آگاهي مبتني بر ادراك معمول ما از جامعه است، تأثير مي گذارد.
منابع:
- www.pnu-club.com (كلوب دانشجويان دانشگاه پيام نور)
- روش هاي كاربردي تحقيق، دكتر مصطفي ازكيا، مهندس عليرضا دربان آستانه، انتشارات كيهان 1382
- جامعه شناسي، آنتوني گيدنز، ترجمه منوچهر صبوري، نشر ني1384.